ห้องคลีนรูม Cleanroom ห้องปลอดเชื้อ ห้องสะอาด คืออะไร

ห้องคลีนรูม (Cleanroom) หรือที่หลายคนเรียกว่า ห้องสะอาด หรือ ห้องปลอดเชื้อ ห้องปลอดฝุ่น
คือพื้นที่ควบคุมพิเศษที่ออกแบบมาเพื่อ ควบคุมระดับความสะอาดของอากาศ ทั้งในแง่ของ ฝุ่นละออง อนุภาคในอากาศ ความชื้น อุณหภูมิ ความดัน และ เชื้อจุลชีพ เพื่อป้องกันการปนเปื้อนที่อาจส่งผลกระทบต่อผลิตภัณฑ์ กระบวนการผลิต หรือความปลอดภัยของผู้ใช้งาน

ห้องคลีนรูม แบ่งออกเป็น 2 ประเภท ตามหลักการใช้งานในอุตสาหกรรม

1. ห้องปลอดฝุ่น หรือ ห้องคลีนรูมประเภท Industrial Cleanroom (ICR)

คือ ห้องคลีนรูมที่เน้นการควบคุมฝุ่นละอองในอากาศอย่างเข้มงวด โดยเฉพาะในกระบวนการผลิตที่แม้เพียงฝุ่นขนาดเล็กก็สามารถส่งผลต่อคุณภาพของชิ้นงานได้อย่างร้ายแรง

ICR มักใช้ในอุตสาหกรรมที่ต้องการความแม่นยำสูง เช่น:

• อุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์, Microchip, PCB, สมาร์ทโฟน, คอมพิวเตอร์
  เพราะหากมีฝุ่นเกาะบนแผงวงจรไฟฟ้า อาจทำให้เกิดไฟฟ้าลัดวงจร (Short Circuit) และทำให้สินค้าเสียหาย
• อุตสาหกรรมสี ฟิล์ม และสารเคมี
  ฝุ่นเพียงเล็กน้อยอาจทำให้ผิวงานเกิด “ฟองปูด”, ฟิล์มไม่เรียบ หรือเกิดข้อบกพร่องในการเคลือบผิว

ICR จะใช้ระบบความดันบวก (Positive Pressure)
เพื่อผลักอากาศออกจากห้อง ไม่ให้ฝุ่นจากภายนอกไหลย้อนเข้ามา และรักษาสภาพแวดล้อมให้สะอาดอยู่เสมอ

2. ห้องปลอดเชื้อ

ซึ่ง ห้องปลอดเชื้อ แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก คือ

2.1 ห้องปลอดเชื้อ หรือ ห้องคลีนรูมประเภท Biological Cleanroom (BCR)

คือห้องคลีนรูมที่ออกแบบมาเพื่อ ควบคุมการปนเปื้อนจากเชื้อจุลชีพ เช่น แบคทีเรียหรือไวรัส
ใช้ในอุตสาหกรรมหรือสถานที่ที่ต้องการสภาพแวดล้อมที่ปราศจากเชื้อ เช่น

• โรงงานผลิตยาและเวชภัณฑ์
• ห้องปฏิบัติการทางชีววิทยา
• ห้องผ่าตัด
• โรงงานผลิตอาหาร เครื่องสำอาง และเครื่องมือแพทย์

BCR มักใช้ระบบความดันบวก (Positive Pressure)
เพื่อป้องกันไม่ให้เชื้อโรคหรือสิ่งสกปรกจากภายนอกไหลเข้าสู่พื้นที่ควบคุม

2.2 ห้องคลีนรูมชีวะอันตราย หรือ ห้องคลีนรูมประเภท Biohazard Cleanroom

คือห้องคลีนรูมที่ใช้ในกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับ เชื้อโรคอันตรายหรือชีววัตถุอันตราย (Biohazardous Agents)
เช่น ไวรัสร้ายแรง เชื้อที่แพร่กระจายทางอากาศ หรือสารชีวภาพที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม

เช่น:

• ห้องวิจัยโรคติดเชื้อ
• ห้องปฏิบัติการที่ทำงานกับไวรัสอันตราย เช่น ไวรัสไข้เลือดออก วัณโรค หรืออีโบลา
• หน่วยชีววิทยาความปลอดภัยของรัฐหรือกองทัพ

Biohazard Cleanroom จะใช้ระบบความดันลบ (Negative Pressure)
เพื่อกักกันเชื้อโรคไม่ให้แพร่กระจายออกนอกห้อง และปกป้องสิ่งแวดล้อมภายนอกจากการปนเปื้อน

หัวข้อ	ICR (Industrial Cleanroom)	BCR (Biological Cleanroom)	Biohazard Cleanroom
วัตถุประสงค์หลัก	ควบคุมฝุ่น/อนุภาคในอากาศ	ควบคุมเชื้อจุลชีพ (ปลอดเชื้อ)	กักกันเชื้ออันตราย ป้องกันการแพร่กระจาย
สิ่งที่ต้องควบคุม	ฝุ่นละออง อนุภาคแขวนลอย	แบคทีเรีย เชื้อรา ไวรัส	เชื้อโรคอันตราย/ชีววัตถุอันตราย
ระบบความดันอากาศ	ความดันบวก (Positive Pressure)	ความดันบวก (Positive Pressure)	ความดันลบ (Negative Pressure)
การป้องกันการปนเปื้อน	ป้องกันฝุ่นจากภายนอกเข้า	ป้องกันเชื้อโรคจากภายนอกเข้า	ป้องกันเชื้อภายในรั่วสู่ภายนอก
อุตสาหกรรมที่ใช้	อิเล็กทรอนิกส์, ชิ้นส่วนยานยนต์, ฟิล์ม, สี	เวชภัณฑ์, ห้องผ่าตัด, อาหาร, เครื่องสำอาง	ห้องวิจัยเชื้อโรค, วัคซีน, ความปลอดภัยชีวภาพ
มาตรฐานทั่วไป	ISO 14644-1	ISO 14644-1, GMP	BSL-2 ถึง BSL-4, WHO, CDC
ระบบกรองอากาศ	HEPA / ULPA	HEPA / ULPA	HEPA / ULPA พร้อมระบบกรองไอเสียพิเศษ
ความเสี่ยงที่ควบคุม	การปนเปื้อนทางกายภาพ	การปนเปื้อนทางชีวภาพ	ความเสี่ยงต่อสุขภาพ/สิ่งแวดล้อม
ตัวอย่างห้อง/สถานที่	ห้องผลิตชิป, PCB, ห้องทดสอบละเอียด	โรงงานผลิตยา, ห้องผ่าตัด, ห้องวิจัยชีวภาพ	ห้อง BSL-3/4, ห้องวิจัยไวรัส, หน่วยควบคุมโรค

ห้องคลีนรูม แบ่งตามระบบความดันอากาศ

1. ห้องคลีนรูม แบบความดันบวก (Positive Pressure Cleanroom) คืออะไร

ห้องคลีนรูมแบบความดันบวก หมายถึง ห้องที่มีการควบคุมให้ความดันอากาศภายในห้อง สูงกว่าความดันของพื้นที่ภายนอก หรือสูงกว่าความดันบรรยากาศ (Atmospheric Pressure) ส่งผลให้เมื่อเกิดการเปิดประตู หรือช่องเปิดต่าง ๆ อากาศภายในห้องจะไหลออกสู่ภายนอกโดยอัตโนมัติ

วัตถุประสงค์ของการใช้ความดันบวก

การควบคุมสภาวะความดันบวกมีจุดมุ่งหมายเพื่อ ป้องกันไม่ให้สิ่งปนเปื้อน เช่น ฝุ่นละออง แบคทีเรีย ยีสต์ รา หรือสปอร์ของจุลชีพ จากภายนอก แพร่เข้าสู่พื้นที่ที่ต้องการความสะอาดสูง เช่น:

• ห้องบรรจุผลิตภัณฑ์
• ห้องเตรียมวัตถุดิบ
• พื้นที่ High Risk Area ในกระบวนการผลิตยา อาหาร หรือเครื่องสำอาง

ค่าความดันที่แนะนำ

ค่าความดันส่วนต่างระหว่างภายในห้องกับภายนอก ควรอยู่ในช่วงประมาณ 0.03–0.05 นิ้วน้ำ (inch of water column) เพื่อให้สามารถป้องกันการรั่วไหลของอากาศภายนอกได้อย่างมีประสิทธิภาพ

หากต้องการให้ความดันภายในห้อง คงที่ขณะมีการเปิดประตูหรือช่องทางต่าง ๆ ควรติดตั้งระบบควบคุมปริมาณอากาศเสริม เพื่อชดเชยอากาศที่สูญเสียออกจากห้อง

แนวทางการจัดลำดับความดันในหลายพื้นที่

ในกรณีที่มีพื้นที่หลายโซนต่อเนื่องกันภายใต้ระบบควบคุมความดันบวก เช่น ภายในสายการผลิตหรือห้องคลีนรูมขนาดใหญ่:

• พื้นที่ที่สะอาดที่สุดจะต้องมีระดับความดันสูงที่สุด
• ต้องเรียงลำดับความดันให้ลดลงตามลำดับความสะอาดของแต่ละห้อง
• ระบบจะต้องมีการควบคุมความดันแยกในแต่ละโซน เพื่อป้องกันการไหลย้อนของอากาศปนเปื้อน

วิธีการควบคุมความดันในห้องให้เป็นบวก

• มีทางเข้าออกที่ปิดมิดชิด ใช้พัดลมเป็นตัวสร้างความดันอากาศให้กับห้อง โดยให้พัดลมส่งอากาศเข้าห้องจะได้
• ความดันห้องมากกว่าความบรรยากาศ
• มีพัดลมเป่า (Air Shower) ที่ประตูทางเข้าเพื่อดันลมออกไป
• มีระบบกรองอากาศ เช่น HEPA Filter
• ใช้มาตรการป้องกัน เช่น ไม่ให้เปิดประตูพร้อมกันหลายบาน เป็นต้น

2. ห้องคลีนรูม แบบความดันลบ (Negative Pressure Cleanroom) คืออะไร?

ห้องคลีนรูมแบบความดันลบ หมายถึง ห้องที่มีการควบคุมให้ความดันอากาศภายในห้อง ต่ำกว่าความดันอากาศของพื้นที่โดยรอบ เพื่อให้เมื่อมีการเปิด-ปิดประตู หรือเกิดช่องรั่ว อากาศจากภายนอกจะไหลเข้าสู่ภายในห้อง และ ป้องกันไม่ให้อากาศภายในที่อาจปนเปื้อนสารอันตรายหรือเชื้อโรค แพร่กระจายออกสู่ภายนอก

จุดประสงค์ของห้องความดันลบ

ระบบความดันลบใช้เพื่อควบคุมการแพร่กระจายของสารหรือจุลชีพอันตรายที่อยู่ภายในห้อง เช่น:

• เชื้อโรคที่แพร่กระจายทางอากาศ
• สารเคมีที่มีความเป็นพิษ
• ชีววัตถุอันตราย (Biohazardous Materials)

จึงนิยมนำมาใช้ในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงต่อการปนเปื้อนหรือการติดเชื้อ

ตัวอย่างการใช้งาน

ห้องคลีนรูมแบบความดันลบมักใช้ใน:

• ห้องปฏิบัติการทางชีวภาพที่ทำงานกับเชื้ออันตราย (BSL-3, BSL-4)
• ห้องแยกผู้ป่วยโรคติดต่อทางอากาศ (Airborne Infection Isolation Room)
• ห้องทดสอบสารเคมีอันตราย
• โรงงานผลิตวัคซีนหรือชีววัตถุที่ต้องควบคุมความปลอดภัยทางชีวภาพ

หลักการทำงาน

มีการติดตั้ง Differential Pressure Gauge หรือระบบควบคุมแรงดันอัตโนมัติ เพื่อรักษาระดับความดันตามค่าที่กำหนด เช่น −0.03 ถึง −0.05 นิ้วน้ำ อากาศจะถูกดูดออกจากห้องผ่านระบบระบายอากาศควบคุมเฉพาะทาง และผ่านตัวกรองประสิทธิภาพสูง เช่น HEPA Filter ก่อนปล่อยออกสู่ภายนอก ปริมาณอากาศที่ระบายออกจะมากกว่าปริมาณที่จ่ายเข้า เพื่อรักษาสภาวะความดันลบอย่างสม่ำเสมอ

ประเภทห้องคลีนรูม โดยแบ่งตามลักษณะการไหลของอากาศ

1. Conventional Cleanroom

การไหลของอากาศเหมือนกับระบบปรับอากาศที่ใช้ ทั่วไป แต่ใช้ HEPA Filter และจำนวนครั้งของการเปลี่ยนอากาศมากกว่า เพื่อลดความสกปรกในห้อง ห้องสะอาดแบบนี้จะมีระดับความสะอาดประมาณ Class 1,000 –10,000

2. Horizontal Laminar Cleanroom

ลมที่ความเร็วคงที่จะไหลผ่าน HEPA Filter ที่ติดตั้งเต็มพื้นที่ผนังห้องด้านหนึ่งผ่านเข้าสู่ห้องสะอาดแล้วถูกดูดกลับขึ้นด้านบนเพดาน กลับไปสู่ เครื่องเป่าลม ห้องชนิดนี้จะมีระดับความสะอาดประมาณ Class 100 นิยมใช้กับห้องปฏิบัติการทางชีววิทยา เป็นต้น

3. Vertical Laminar Flow Cleanroom

ห้องนี้จะติดตั้ง HEPA Filter เต็มเพดาน โดยอากาศจะถูกส่งลงจากเพดานผ่าน HEPA filter ในแนวดิ่ง และลมจะกลับผ่านพื้นที่ทาให้โปร่ง แล้วกลับสู่เครื่องเป่าลมเย็น มีระดับความสะอาดประมาณ Class 100 เหมาะสำหรับ อุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์

วิธีการควบคุมเพื่อรักษามาตรฐานของห้อง Cleanroom

1. ป้องกันอนุภาคหรือสิ่งสกปรกเข้ามาในห้อง Cleanroom

ใช้ HEPA Filter กรองอากาศที่เข้าสู่ห้องรักษาความดันในห้องให้สูงกว่าภายนอก (positive pressure) ทำความสะอาดร่างกายโดยล้างตัวด้วยอากาศ (Air Washer) ก่อนเข้าห้อง

2. ป้องกันการก่อให้เกิดสิ่งสกปรก

สวมชุดพิเศษสำหรับคนงานทุกคน การทำงานต้องเคลื่อนไหวอย่างเชื่องช้า วัสดุที่ใช้ในห้องต้องไม่ก่อให้เกิดความสกปรก

3. ป้องกันการสะสมของฝุ่นผงตามผนัง Cleanroom

การทำความสะอาดห้องคลีนรูม ห้องปลอดฝุ่น ต้องเป็นไปตามมาตรฐานที่กำหนด ผนังห้องต้องทำให้สะดวกต่อการทำความสะอาดและไม่สะสมฝุ่น

4. การปล่อยทิ้งอนุภาคหรือสิ่งสกปรกออกไปภายนอกห้อง Cleanroom

ควรมีการหมุนเวียนอากาศบางส่วนออกสู่ภายนอก เพื่อลดสิ่งสกปรกที่เกิดขึ้น ควรทำที่ป้องกันมิดชิด หรือมีการดูดอากาศทิ้งเป็นจุดๆ ณ บริเวณที่มีอนุภาคซึ่งจะก่อให้เกิดความสกปรก

การจัดแบ่ง Class ของ ห้องคลีนรูม หรือ Cleanroom Class

• Class 10 หมายถึง ห้องคลีนรูมที่มีอนุภาคขนาด 0.5 ไมครอนหรือใหญ่กว่า แต่ไม่เกิน 10 อนุภาคต่ออากาศหนึ่งลูกบาศก์ฟุต

• Class 100 หมายถึง ห้องคลีนรูมที่มีอนุภาคขนาด 0.5 ไมครอนหรือใหญ่กว่า แต่ไม่เกิน 100 อนุภาคต่ออากาศหนึ่งลูกบาศก์ฟุต

• Class 1,000 หมายถึง ห้องคลีนรูมที่มีอนุภาคขนาด 0.5 ไมครอนหรือใหญ่กว่า แต่ไม่เกิน 1,000 อนุภาคต่ออากาศหนึ่งลูกบาศก์ฟุต

• Class 10,000 หมายถึง ห้องคลีนรูมที่มีอนุภาคขนาด 0.5 ไมครอนหรือใหญ่กว่า แต่ไม่เกิน 10,000 อนุภาคต่ออากาศหนึ่งลูกบาศก์ฟุต

• Class 100,000 หมายถึง ห้องคลีนรูมที่มีอนุภาคขนาด 0.5 ไมครอนหรือใหญ่กว่า แต่ไม่เกิน 100,000 อนุภาคต่ออากาศหนึ่งลูกบาศก์ฟุต

Wall Tech เรายินดีให้คำปรึกษาเกี่ยวกับแผ่นฉนวนกันความร้อน สำหรับห้องคลีนรูม

ติดต่อผู้เชี่ยวชาญได้เลยทันที เรารับติดตั้งห้อง Clean room ดูแลโดยทีมวิศวกรมืออาชีพและทีมงานผู้เชี่ยวชาญ ประสบการณ์กว่า 33 ปี

• ติดต่อ 083-540-7834
• ส่วนสำนักงาน: 02-019-8000 Ext. 100 (จ.-ศ. เวลา 8.00 น. – 17.00 น.)
• LINE ID: @walltechgroup
• E-mail: csgroup@wtg.co.th